Industri Perbankan dalam Penjajahan Kuasa Barat – Bahagian 1

Kebanyakan ahli sejarah bersetuju bahawa imperialisme Barat bermula pada akhir abad ke-15 (1400-an), khususnya dari sekitar tahun 1492 hinggalah ke fasa yang seterusnya. Ini merupakan permulaan yang dipanggil Zaman Penemuan (kira-kira 1492 – 1800), apabila Christopher Columbus, yang belayar ke Sepanyol, tiba ke benua Amerika. Peristiwa ini serta-merta mewujudkan empayar penjajah yang besar dan eksploitatif berdasarkan pengekstrakan sumber (emas, perak) dan buruh paksa. Pada tahun 1498, Vasco da Gama (Portugal) sampai ke India melalui laut, mewujudkan laluan perdagangan langsung yang memintas perantara Muslim.Situasi ini menandakan permulaan kawalan tentera laut Eropah ke atas Lautan Hindi.

Pelayaran ini dibiayai dan dianjurkan oleh negara bangsa yang berkuasa, iaitu Sepanyol, Portugal, kemudian England, Perancis, Belanda, dengan tiga matlamat yang jelas:

1. Ekonomi: Mencari sumber langsung emas, rempah ratus dan barangan berharga lain.
2. Politik: Memperluas kuasa dan prestij negara terhadap kerajaan saingan.
3. Keagamaan: Menyebarkan agama Kristian (motivasi Tuhan, Kemuliaan, dan Emas).

Tempoh ini juga menyaksikan kelahiran pendekatan merkantilis terhadap perdagangan, yang menyaksikan tanah jajahan wujud semata-mata untuk memperkaya “negara induk” dengan membekalkan bahan mentah dan berfungsi sebagai pasaran tawanan untuk barangan siap.

Namun begitu, perkara yang gagal diketengahkan oleh kebanyakan ahli sejarah ialah hubungan yang sangat langsung serta rapat antara kebangkitan industri perbankan Barat dengan permulaan imperialisme Barat. Pendek kata, mereka gagal mengetengahkan bahawa industri perbankan itulah yang menyediakan enjin kewangan yang memungkinkan penjajahan berskala besar oleh kuasa-kuasa Eropah.

Hubungan antara industri perbankan dengan penjajahan ini penting untuk kita fahami kerana turut menjelaskan ketidakadilan dan kezaliman berterusan yang dilakukan oleh kuasa-kuasa Barat terhadap negara lain, termasuklah jenayah genosid yang sedang berlaku di Palestin oleh Israel. Semua ini berlaku kerana industri perbankan Barat membekalkan dana pinjaman kepada kerajaan negara Barat khususnya Amerika Syarikat, Britain dan Jerman yang aktif membantu Israel.

Perlu disedari bahawa sejak bermulanya penjajahan oleh Barat, aktiviti yang terlibat sangat tinggi kosnya termasuklah pembiayaan untuk kapal, anak kapal, senjata dan bekalan untuk pelayaran yang boleh mengambil masa bertahun-tahun. Seorang raja atau perbendaharaan diraja jarang mempunyai dana yang mencukupi untuk membiayai usaha niaga sedemikian. Maka itu, di sinilah industri perbankan muncul untuk memberikan pinjaman.

Penggiat awal dalam industri perbankan yang terlibat ialah keluarga kaya Itali dari bandar-bandar Florence, Venice dan Genoa. Mereka membiayai gelombang penerokaan pertama oleh Sepanyol dan Portugal pada akhir abad ke-15. Sebagai contoh, pelayaran Christopher Columbus pada tahun 1492 sebenarnya dibiayai oleh dana pinjaman yang besar daripada sebuah bank Itali, iaitu Bank of Saint George di Genoa.

Akan tetapi, industri perbankan bukan sahaja membiayai pelayaran; mereka juga membiayai negara itu sendiri untuk terus memerintah. Oleh itu, keluarga perbankan telah menjadi rakan kongsi penting kepada keluarga diraja di seluruh Eropah.

Contoh keluarga kaya perbankan sedemikian termasuklah Syarikat Peruzzi dan Bardi yang menjadi pembiaya utama Raja Edward III dari England pada abad ke-14; keluarga perbankan Medici yang muncul pada abad ke-15 untuk menjadi institusi kewangan terbesar dan paling dihormati di Eropah; serta keluarga perbankan Fuggers dari Augsburg, yang membiayai Empayar Habsburg.

Oleh itu, kebangkitan perbankan Barat boleh dikatakan antara faktor utama kepada permulaan penjajahan Barat kerana disertai teknik dan kaedah kewangan yang canggih, rangkaian antarabangsa, dan kumpulan modal yang luas. Kaedah tersebut dibangunkan oleh industri perbankan Itali dan Jerman dengan membekalkan sumber penting kepada aktiviti penjajahan yang sangat tinggi dari segi kos dan risiko, demi membina dan meluaskan empayar di luar negara. Pemimpin Eropah memerlukan industri perbankan untuk membiayai cita-cita mereka, dan industri perbankan pula menggunakan kuasa kewangan mereka untuk mempengaruhi politik penjajahan. Sebenarnya hubungan ini meletakkan asas industri kewangan sehingga sekarang.

Daripada titik permulaan di atas, industri perbankan Barat memainkan peranan penting dalam penjajahan di benua Afrika dan Asia dengan menyediakan infrastruktur kewangan yang memungkinkan penjajahan jarak jauh berskala besar. Antara episod penting yang berkaitan melibatkan penubuhan Bank of England (BoE) pada tahun 1694, yang merupakan bank pusat moden yang pertama. Dalam tempoh beberapa dekad, BoE menjadi pusat saraf kewangan imperialisme British. Proses ini berlaku melalui BoE yang mengeluarkan bon kerajaan yang berfaedah (dipanggil konsol) boleh dibeli oleh pelabur. Keadaan ini membolehkan kerajaan British mengumpul sejumlah besar wang untuk kempen ketenteraan tanpa mengenakan cukai kepada rakyatnya dengan segera. Bon tersebut disokong oleh janji Parlimen untuk membayar balik, sekali gus mewujudkan pasaran kredit jangka panjang yang stabil.

Di Asia, bank-bank dari Eropah ditubuhkan untuk membiayai pengembangan empayar. Ini bukanlah perantara neutral; mereka merupakan agensi separa kerajaan dengan pemegang saham swasta. Antara yang paling penting ialah Hongkong and Shanghai Bank Corporation (HSBC), yang ditubuhkan pada tahun 1865 yang bermatlamat membiayai perdagangan candu yang semakin meningkat antara India British dengan China Qing.  Peranan utama yang dimainkan oleh HSBC adalah untuk mengeluarkan pinjaman kepada pihak berkuasa empayar China untuk membayar ganti rugi perang yang dikenakan oleh Britain selepas Perang Candu (1839–42, 1856–60). Dengan meminjamkan wang yang terhutang kepada Britain kepada China, HSBC secara efektifnya meletakkan kerajaan Qing dalam situasi hutang kekal. Apabila China gagal membayar balik, HSBC membantu pihak berkuasa British merampas kawalan hasil kastam China.

Bank-bank dari Barat juga meminjamkan wang kepada pemerintah tempatan yang lemah, selalunya pada kadar faedah yang tinggi. Apabila pemerintah tidak dapat membayar balik, kebiasaannya secara sengaja, bank-bank akan menuntut agar kerajaan asal mereka campur tangan untuk menuntut balik dana hutang tersebut. Situasi ini dijadikan alasan kepada kerajaan penjajah untuk menghantar pasukan tentera untuk menakluki dan mengawal wilayah yang terbabit.

Contoh terbaik ialah kes Terusan Suez di Mesir (1875–1882). Khedive Ismail Pasha dari Mesir meminjam dana dengan banyak dari bank-bank Eropah, terutamanya Banque de Paris et des Pays-Bas (Paribas) dan Oppenheim Bank of Cologne. Beliau meminjam untuk membina terusan, landasan kereta api, dan tentera moden, serta untuk membiayai gaya hidup mewah.

Menjelang tahun 1875, hutang Mesir telah mencecah £100 juta – jauh melebihi kemampuannya untuk membayar balik. Apabila Khedive Ismail cuba menjual sahamnya dalam Syarikat Terusan Suez, Perdana Menteri British Benjamin Disraeli meminjam sebanyak £4 juta daripada Rothschild & Co (sebuah firma perbankan Yahudi) untuk membelinya, sekali gus memberikan Britain kepentingan kawalan.

Pada tahun 1876, Mesir gagal menjelaskan hutang kepada bank-bank Eropah, yang terus menuntut agar Mesir tunduk kepada Suruhanjaya Hutang Awam, dengan pegawai bank British dan Perancis dilantik untuk menyelia semua hasil Mesir. Hal ini disifatkan sebagai penjajahan kewangan sebelum penjajahan tentera. Apabila pemberontakan nasionalis mengancam kawalan ini pada tahun 1882, Britain menyerang, mengebom Alexandria, dan menduduki Mesir selama 74 tahun berikutnya. Tindakan pertama pendudukan adalah untuk menjamin pembayaran balik hutang kepada pemegang bon Eropah.

Satu lagi contoh ialah di Maghribi (1901–1912) yang menyatakan bahawa Sultan Abdelaziz dari Maghribi telah meminjam dana dari bank-bank Perancis, terutamanya Paribas dan Credit Lyonnais, untuk memodenkan tentera dan pentadbirannya. Menjelang tahun 1903, Maghribi telah diisytiharkan muflis kerana gagal menjelaskan hutangnya. Pemilik bank-bank Perancis menggunakan hutang tersebut untuk memaksa konsesi, seperti kawalan Kastam, dengan pemeriksa Perancis ditempatkan di pelabuhan Maghribi untuk mengutip cukai dan menghantarnya terus ke bank-bank Perancis. Konsesi lain berbentuk kuasa polis, dengan pegawai Perancis ditempatkan dalam pasukan polis Maghribi untuk melindungi pemiutang Eropah. Pada tahun 1912, Perjanjian Fez menubuhkan sebuah protektorat Perancis ke atas sebahagian besar Maghribi, dengan sultan sebagai boneka. Klausa pertama perjanjian itu mengiktiraf hutang sedia ada kepada bank-bank Perancis.

Selain nama terkenal seperti HSBC dan Paribas, terdapat beratus-ratus “bank kolonial” yang lebih kecil menguruskan aspek kewangan kerajaan penjajah. Satu daripada contohnya ialah Standard Bank of British South Africa yang telah ditubuhkan pada tahun 1862. Bank ini (kini Standard Bank Group) membiayai Syarikat British South Africa milik Cecil Rhodes. Cawangan bank itu hanya melayani peneroka kulit putih dan syarikat perlombongan. Orang Afrika berkulit hitam dihalang daripada membuka akaun atau menerima pinjaman. Sebaliknya, mereka dibayar dalam “token” atau skrip yang hanya boleh dibelanjakan di kedai milik syarikat. Dengan kata lain, hal ini dianggap sebagai sistem yang memerangkap pekerja di lombong dan ladang.

Satu lagi contoh ialah Netherlands Trading Society (NHM) di Indonesia. NHM merupakan bank kolonial untuk Hindia Timur Belanda (kini Indonesia) yang membiayai Sistem Penanaman antara tahun 1830 sehingga 1870, apabila petani Indonesia terpaksa memperuntukkan sebanyak 20 peratus tanah mereka untuk mengeksport tanaman (gula, kopi, nila) yang dihantar kepada pihak berkuasa Belanda sebagai cukai. NHM menghantar tanaman ini ke Amsterdam, menjualnya, dan mengkreditkan kerajaan penjajah dan kemudiannya menggunakan hasilnya untuk membayar balik pinjaman kepada bank yang sama.

Apabila negara-negara Afrika dan Asia mencapai kemerdekaan pada tahun 1950-an–1970-an, mereka mewarisi sistem kewangan yang direka untuk memenuhi kepentingan Eropah. Satu daripadanya ialah mata wang Perancis – Franc CFA, yang bermaksud Franc des Colonies Françaises d’Afrique, yang diwujudkan pada tahun 1945. Hari ini, kaedah tersebut digunakan oleh 14 buah negara Afrika, kebanyakannya bekas jajahan Perancis.

Mata wang ini dipatok (pegged) kepada Euro (dahulunya franc Perancis). Negara anggota mesti mendepositkan sebanyak 50 peratus daripada rizab asing mereka dengan Perbendaharaan Perancis. Perancis melantik seorang pengarah ke lembaga bank pusat serantau ( Afrika Barat, Afrika Tengah). Negara-negara ini tidak boleh menurunkan nilai mata wang mereka untuk meningkatkan eksport atau mengawal inflasi tanpa kelulusan Perancis. Hal ini jelas merupakan satu bentuk neokolonialisme kewangan. Satu laporan pada tahun 2018 oleh ahli ekonomi Perancis, Pierre Moscovici, mengakui bahawa kaedah tersebut menyebabkan negara-negara Afrika kehilangan autonomi ekonomi berjumlah berbilion-bilion.

(Bersambung)

Profesor Emeritus Mohd Nazari Ismail, Fakulti Perniagaan dan Ekonomi
Universiti Malaya.